Hepimiz tanırız. Her toplantıda başarılarından bahsetmeyi beceren o iş arkadaşını. Senin anlattığın her hikayeyi kendisiyle ilgili bir anekdota dönüştüren o arkadaşı. Sosyal medyada günün her anını paylaşıp beğeni bekleyen o kişiyi. İlk bakışta bu güven, hatta kibir gibi görünür. “Bak ne kadar kendini beğenmiş” diye düşünürüz. Ama psikoloji bize bambaşka bir hikaye anlatıyor: bu zorlayıcı kendini merkeze koyma ihtiyacının arkasında çoğu zaman derin bir duygusal kırılganlık saklıdır.
Benlik saygısı psikolojisi üzerine yapılan araştırmalar, düşük özgüven sahibi insanların sürekli dış onay aradığını gösteriyor. Bu gösteriş meselesi değil, duygusal bir hayatta kalma çabası. İçsel değer algısı sağlam olmadığında beyin bu boşluğu dışarıdan gelen tanınma ve onaylarla doldurmaya çalışır. Delik bir depoyu doldurmaya benziyor: ne kadar doldursan da çok hızlı boşalıyor.
Bu dinamik ilginç bir paradoks yaratıyor. Sürekli kendinden bahseden kişi bunu kendini üstün hissettiği için değil, tam tersi nedenle yapıyor. Anlattığı her hikaye, bahsettiği her başarı, paylaştığı her fotoğraf aslında sessiz bir çığlık: “Bana bak. Bir şeyler ifade ettiğimi söyle. Var olduğumu onayla.”
Çocukluktaki Gizli Kökler
Peki bu doyumsuz dikkat açlığı nereden kaynaklanıyor? Cevap bizi zamanda geriye, yaşamın ilk yıllarına götürüyor. Gelişim psikolojisi alanındaki araştırmalar, çocukluk deneyimleri ile yetişkinlikteki onay arama davranışları arasında net bir bağlantı bulmuş durumda.
Sadece güzel not getirdiğinde ilgi gören bir çocuk düşünün. Ya da yalnızca sportif başarılar elde ettiğinde övülen biri. O çocuk güçlü ve zararlı bir ders öğreniyor: “Ancak görünür sonuçlar ürettiğimde değerliyim”. Bu koşulsuz sevgi değil, duygusal bir sözleşme. Ve o sözleşmeyi hayatı boyunca taşıyacak.
Spektrumun diğer ucunda ise görünmez çocuk var. Kimsenin gerçekten dinlemediği, duygusal ihtiyaçlarının sistematik olarak görmezden gelindiği bir ailede büyüyen kişi. O da bir ders öğreniyor: “Var olmak için gürültü yapmalıyım. Görmezden gelinemeyecek kadar belirgin olmalıyım”. Bu iki çocuk da aynı zorunluluğa sahip yetişkinler olacak: dış onay arayarak sürekli kendi değerlerini kanıtlama çabası.
Bağlanma kuramı üzerine yapılan çalışmalar, çocuklukta güvenli bağlanma geliştirmeyenlerin yetişkinlik döneminde ilişkilerinde doğrulama arama eğiliminde olduğunu doğruluyor. Yalnızca romantik ilişkilerde değil, her sosyal etkileşimde. Genellikle kişinin farkında olmadığı, otomatik olarak tekrar eden bir kalıp bu.
Bu Şemayı Eylem Halinde Tanımak
Bazen davranışlarımıza o kadar alışkınızdır ki artık görmeyiz bile. İşte başkalarının onayına bağımlılığı görünürde güven gibi maskeleyen bazı işaretler:
- Sessizlik seni rahatsız ediyor: Grupta sessizlik çöktüğünde bunu doldurma ihtiyacı hissediyorsun. Söyleyecek önemli bir şeyin olduğu için değil, boşluk seni görünmez hissettirdiği için.
- Sıranı bekleyerek dinliyorsun: Biri konuşurken aslında dinlemiyorsun. Zihninde kendi ilgili hikayeni hazırlıyor, “benim de başıma geldi…” deme anını bekliyorsun.
- Sosyal medya ruh halini kontrol ediyor: Bir gönderindeki beğeni sayısı gününü mahvedebiliyor ya da düzeltebiliyor. Yüzeysel bir gösteriş değil bu: her bildirim var olduğuna dair küçük bir onay dozu.
- Başkalarının başarıları seni alarma geçiriyor: Bir arkadaşın başarısını anlattığında samimi sevinç yerine garip bir aciliyet hissediyorsun, kendi başarılarından bahsetme ihtiyacı. Sanki görünmez bir yarış devam ediyormuş gibi.
- Eleştiriler seni yıkıyor: Hafif ya da yapıcı bir yorum bile derinden yaralıyor. Çünkü değer algın başkalarının senin hakkında ne düşündüğüne bağlı.
Tek Yönlü İlişkilerin Gizli Bedeli
En acı verici noktaya geliyoruz: ilişkiler üzerindeki etki. Bir kişi sürekli ilgi merkezinde olmaya ihtiyaç duyduğunda, ilişkileri kaçınılmaz olarak dengesiz hale gelir. Bu da kişinin umutsuzca kaçınmaya çalıştığı yalnızlığı besleyen kısır bir döngü yaratır.
Tipik bir konuşmada ne olduğunu düşünün. İşteki bir sorunundan bahsediyorsun. Karşındaki kişi dinleyip durumuna yanıt vermek yerine hemen diyor ki: “Ah evet? Ben ise…” ve kendi hikayesine dalıyor. O anda sen görünmez oluyorsun. Verilen örtük mesaj şu: “Benim deneyimim seninkinden daha önemli”.
Ya da bir başarını paylaştığın anı ele alalım. Samimi bir kutlama yerine hemen bir karşılaştırma alıyorsun: “Güzel! Ben ise bunu yaptım…” Bir kez daha anın yön değiştiriliyor. O ilişkide senin için yer yok, sadece diğer kişi ve onun görülme ihtiyacı için yer var.
Narsisizm ve empati üzerine yapılan araştırmalar, yüksek onay ihtiyacı olan kişilerin duygusal karşılıklılık eksikliği nedeniyle ilişkilerde tatmin yaratmakta zorlandığını gösteriyor. Kötü niyet değil bu, bir kör nokta. Kendilerinin onaylanma ihtiyacına o kadar odaklılar ki karşıdakinin ihtiyaçlarını göremiyorlar.
Bulmacanın Eksik Parçası: Duygusal Olgunluk
Tüm bunlar bizi temel bir kavrama götürüyor: duygusal olgunluk. Duygusal olarak olgun olmak gerçekte ne anlama geliyor? Ciddi ya da kontrollü olmakla ilgili değil. Duygusal olgunluk, kendi duygularını tanıma, onları sağlıklı şekilde yönetme ve aynı zamanda başkalarının duygularının farkında olma kapasitesi.
Duygusal olarak olgun bir insan sürekli değerini kanıtlama ihtiyacı duymaz. Sonuçlardan ya da başkalarının fikirlerinden bağımsız olarak değerli olduğunu bilir. Sessiz kalabilir, kendini silinmiş hissetmeden. Yanıtını planlamadan dinleyebilir. Başka birinin başarısını kutlayabilir, kendi değerinin tehdit altında olduğunu hissetmeden.
Aksine bu olgunluktan yoksun olan kişi kalıcı bir savunma halinde yaşar. Her sosyal etkileşim bir yer hak ettiğini kanıtlaması gereken bir savaş alanı. Her konuşma başkalarına ve kendine var olduğunu, önemli olduğunu, değerli olduğunu hatırlatma fırsatı.
Daniel Goleman’ın yaptığı gibi duygusal zeka üzerine çalışmalar, kendi duygularını yönetme ve başkalarınınkileri tanıma kapasitesinin, ilişkilerde başarı açısından zeka bölümünden ya da profesyonel başarılardan çok daha güvenilir bir gösterge olduğunu ortaya koyuyor.
Kalabalık Yalnızlık Paradoksu
İşte durumun acımasız ironisi: bir kişi çaresizce görülmek için ne kadar uğraşırsa o kadar görünmez oluyor. Daha doğrusu, insanlarla çevrili olmasına rağmen o kadar yalnızlaşıyor.
Sürekli performans modundayken, her etkileşim değerinin bir gösterisi olduğunda insanlar seni görmüyor. Maskeni, karakterini, rolünü görüyorlar. Belki alkışlıyorlar, sosyal medyada takip ediyorlar, şakalarına gülüyorlar. Ama gerçekten tanıyorlar mı seni? Gerçekten görüyorlar mı?
Bu kopukluk özel bir yalnızlık biçimi yaratıyor. İnsanlarla çevrelenmiş ama derinden yalnız hissediyorsun. En kötü yanı ise nedenini anlamamak. Sevilmek ve kabul edilmek için gerekli olduğuna inandığın her şeyi yapıyorsun: kendini gösteriyorsun, başarılarını paylaşıyorsun, her zaman var ve görünürsün. Yine de o boşluk hissi hiç gitmiyor.
Düşük benlik saygısı üzerine uzun vadeli araştırmalar, dış onaya bağımlı kişilerin daha yüksek kronik mutsuzluk yaşadığını kanıtlamış durumda. Dış onay şeker gibi: ani bir yükseliş verir ardından çöküş gelir. Sonra daha fazlası gerekir, sonra daha fazlası. Hiçbir zaman yeterli olmaz.
İmaj Toplumu: Bağlam Sorunu Kötüleştirdiğinde
Dürüst olmalıyız: bu dinamiği aktif olarak besleyen bir çağda yaşıyoruz. Sosyal medya herkesi potansiyel performans sanatçısına dönüştürdü. Instagram, TikTok, Facebook: beğeni ve yorum şeklinde alkış bekleyerek kendimizin idealleştirilmiş versiyonlarını sergilediğimiz sahneler bunlar.
Özgüven sorunları yaşayan biri için bu ortam zehirlidir. Bir alkoliği bara koyup dayanmasını istemek gibi. O onay dozunu arama cazibesi sürekli ve bir tık uzakta. Onu elde ettiğinde rahatlama gerçek ama geçici. Gelmediğinde ise kaygı ve yetersizlik hissi katlanarak artıyor.
Sosyal medyanın benlik saygısı üzerindeki etkileri hakkındaki güncel çalışmalar, bu platformların yoğun kullanımının kişinin öz değer algısını gerçekten düşürebileceğini ve dış doğrulamaya bağımlılık döngüsü yaratabileceğini gösteriyor. Kaygı ve depresyonun en çok sosyal medyaya maruz kalan nesillerde artıyor olması tesadüf değil.
Ama dikkat: sorun teknolojinin kendisi değil. Sorun, zaten var olan psikolojik dinamikleri güçlendirip hızlandırması. Düşük özgüvenli kişi her zaman onay aradı; sosyal medya ona bunu yapmak için daha güçlü ve bağımlılık yapıcı bir araç verdi.
Çıkış Yolu: Sağlam Bir İçsel Değer İnşa Etmek
Peki bu kalıplarda kendini tanıyan biri ne yapabilir? İyi haber: değişim mümkün. Kötü haber: ne kolay ne de hızlı. Yıllardır, belki de on yıllardır köklü duygusal alışkanlıkları değiştirmekten bahsediyoruz.
İlk temel adım sessizlikte ve dinlemede durabilme kapasitesi geliştirmek. Basit görünüyor ama devrimci. Bir dahaki sefere bir konuşmadayken kesmeye çalışma. Zihninde cevabını hazırlamadan karşındakinin söylediklerini gerçekten dinle. Başlangıçta rahatsız, neredeyse kaygılı hissedeceksin. Normal bu: otomatik bir kalıbı kırıyorsun. Ama pratikle şaşırtıcı bir şey keşfedeceksin: ilgi merkezinde olmadan da var olabiliyorsun.
İkinci adım değerini eylemlerinden ayırmak. Belki öğrenilmesi en zor ders bu. Bir insan olarak değerlisin, yaptıkların ya da elde ettiklerin için değil. Değerin beğeni sayısına, işteki terfiye, başkalarının tanımasına bağlı değil. Varsın ve bu yeterli. Bunu gerçekten içselleştirdiğinde, bir şeyler kanıtlama zorunluluğu azalmaya başlıyor.
Üçüncü unsur çocukluk yaralarıyla yüzleşmek. Bu genellikle profesyonel yardım gerektiriyor. Bilişsel davranışçı terapi benlik saygısını artırmada ve dış onaya bağımlılığı azaltmada etkili olduğunu kanıtlamış durumda. Bir terapist çocuklukta öğrenilen kalıpları belirlemeye ve kendin ve başkalarıyla ilişki kurmanın yeni yollarını geliştirmeye yardımcı olabilir.
Gerçek Güven ile Dikkat Açlığı Arasındaki Fark
Önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Kendinden bahsetmek, başarıları paylaşmak, görüş bildirmek: bunların hepsi tamamen sağlıklı ve normal. Görünmez ya da sessiz olman gerektiğini söylemiyoruz. Fark alttaki motivasyonda.
Gerçek güvene sahip bir insan paylaşmaya değer bulduğu bir şey olduğu için paylaşır, onaya ihtiyacı olduğu için değil. Konuşabilir ama susabilir de, her iki durumda da kendini rahat hisseder. Her sessizlik bir tehdit, her konuşma etrafında dönmesi gereken bir şey değildir.
Güvenli görünen ama aslında güvensiz olan kişi ise bir boşluğu doldurmak için konuşur. Paylaştığı her hikaye bir onay talebi. Sessizlik dayanılmazdır çünkü görünmezlikle eşdeğerdir. Görünmezlik ise sağlam bir benlik duygusu olmayan için korkutucudur.
Kendinize sorun: bir şey paylaştığımda bunu konuşmaya katkı için mi yapıyorum yoksa tepki almak için mi? Başarılarımdan bahsettiğimde bu samimi bir ilham için mi yoksa bir şeyler kanıtlamak için mi? Kendinle bu dürüstlük gerçek herhangi bir değişimin başlangıç noktası.
Performans Sergilemeden Var Olmayı Öğrenmek
Sonunda her şey şuna geliyor: dış kanıta ihtiyaç duymadan gerçek hissetmeyi öğrenmek. Bu cesaret isteyen bir yolculuk çünkü hayatını dışarıdan gelen onaylarla doldurarak kaçındığın o içsel boşlukla yüzleşmek anlamına geliyor.
Bazı insanların seni fark etmeyebileceğini kabul etmek ve bunun sorun olmaması anlamına geliyor. Başrol olmadığın bir konuşmada bulunup yine de iyi hissetmek. Sosyal medyada daha az paylaşmak ve değerini bildirimler ve kalp ikonlarıyla hiçbir ilgisi olmayan şekillerde ölçmek demek.
Her şeyden önemlisi kendine karşı şefkat geliştirmek anlamına geliyor. O dikkat açlığı bir karakter kusuru değil, bildiğin tek yolla iyileştirmeye çalıştığın bir yara. Ama artık mekanizmayı anladığına göre farklı bir yaklaşım seçebilirsin. Değerinin tartışılır olmadığına, sürekli kanıtlanması ya da savunulması gerekmediğine karar verebilirsin.
Belki de en özgürleştirici şey şu: çaresizce görülmeye çalışmayı bıraktığında insanların seni gerçekten görmeye başladığını keşfetmek. Maskeni, performansını değil, seni. Ve o özgün bağlantı, o gerçek tanınma, bin yüzeysel alkışın asla yapamayacağı şekilde besliyor. Nihai paradoks bu: gerçek ilgiyi tam da çaresizce aramayı bıraktığında elde ediyorsun.
İçerik Listesi